vrijdag 14 november 2014

Berlijn. Verdeelde stad


De muur mag dan al verdwenen zijn - in het centrum herinnert alleen een rij klinkers nog aan zijn bestaan – Berlijn blijft een verdeelde stad. De Karl Marx Allee is de Kurfürstendamm niet en wie wat met de Berlijners aan de praat geraakt, merkt al snel dat Ossies geen Wessies zijn en omgekeerd.

Ook het Berlijnse bibliotheekwezen is verdeeld en wel in meer dan één opzicht, zoals de deelnemers aan de VVBAD-studiereis naar de Duitse hoofdstad mochten ondervinden. Zowel de Zentral- und Landesbibliothek Berlin (ZLB) als de Staatsbibliothek zu Berlin zijn tweeledige instellingen, geboren uit een fusie tussen oost en west. Ze hebben telkens twee vestigingen en proberen van die situatie het beste te maken. De ZLB bestaat uit de voormalige Berliner Stadtbibliothek in Oost-Berlijn en de Amerika Gedenkbibliothek, opgericht in de jaren 1950 in het Westen en toen een model voor de openbare bibliotheken in Europa. Inmiddels zijn de collecties samengevoegd en weer verdeeld: de meer algemene onderwerpen in het westen en de meer wetenschappelijke onderwerpen in het oosten. Voor de gebruikers niet meteen een ideale situatie.

Zentral- und LandesBibliothek
Maar beide bibliotheken brengen tegelijk ook een andere vorm van verdeeldheid in beeld: de complexe staatsstructuur die misschien niet moet onderdoen voor de onze. Berlijn is een stad, maar ook een deelstaat en de ZLB heeft dan ook een rol te spelen als centrale bibliotheek voor de openbare bibliotheken in Berlijn. Die lokale bibliotheken worden dan weer aangestuurd door de districten. De Staatsbibliotheek beheert erfgoed uit het oude Pruisen en wordt beheerd door een stichting, waar de federale overheid en de deelstaten in participeren. Het is de grootste wetenschappelijke bibliotheek in Duitsland met een oude vestiging aan Unter den Linden en mooi gebouw uit de jaren zestig nabij de Potsdammer Platz, een gebouw dat zijn doel nog altijd uitstekend dient.

De ZLB wordt ook geplaagd door de kloof tussen droom en werkelijkheid, of moeten we zeggen tussen hiërarchie en anarchie? In Berlijn woedt een discussie over de bestemming van de voormalige luchthaven Tempelhof, die pal in het centrum ligt. De stedelijke overheid had plannen klaar voor de ontwikkeling van het terrein: een combinatie van wonen, werken en recreatie. Plannen voor een prestigieuze nieuwe vestiging van de ZLB maakten daar deel van uit. 25 jaar na de val van de muur zouden de collecties eindelijk een gezamenlijk onderdak vinden. In een referendum besliste de Berlijnse bevolking anders. Op Tempelhof mag niet gebouwd worden. Tijdens ons bezoek was de staf van de ZLB nog aan het bekomen van de klap.

Ingeborg Drewitz Bibliothek, Steglitz-Zehlendorf
In Berlijn gaapt er ook een gigantische kloof tussen de openbare en de academische bibliotheken. De deelstaat kent geen bibliotheekwet en de organisatie van de openbare bibliotheek is een opdracht voor de districten, die daarvoor maar beperkte middelen ter beschikking stellen. Zelfs een rijk stadsdeel zoals Steglitz-Zehlendorf beschikt maar over een relatief beperkte hoofdbibliotheek met twee filialen en twee bibliobussen voor een werkingsgebied van bijna 300.000 inwoners. De hoofdbibliotheek, op de derde verdieping van een winkelcentrum, is up-to-date. De inrichting is ruim en licht, er is een leescafé, een terras en een hoekje voor adolescenten en recent werd er RFID geïnstalleerd. Opmerkelijk is de uitgebreide verzameling bladmuziek die we ook in andere Berlijnse bibliotheken zullen terugvinden. De collectie is echter beperkt en verouderd. De aankoopbudgetten zijn duidelijk ontoereikend. De inbedding in het winkelcentrum is een gemiste kans. De bibliotheek beschikt over een eigen verdieping, maar er is nergens een link met de winkels beneden.

In Neukölln staat een vergelijkbare bibliotheek, alleen bereikbaar via de parking van het winkelcentrum. Het is nog geen ‘couloir de la mort’, maar gezellig is toch anders. Het bibliotheekpersoneel maakt er geen spel van. De beperkte middelen vragen om creativiteit. De ZLB biedt ondersteuning, onder meer met een collectie kunst die via de lokale bibliotheken kan uitgeleend worden. RFID wordt uitgerold in alle Berlijnse bibliotheken dankzij een project met steun van de EU. De Pablo Neruda Bibliothek, in Oost-Berlijn uiteraard en trots dat ze erin geslaagd is de naam van een communistische dichter te behouden, doet geregeld beroep op projectgelden. Boeken mogen daar niet van gekocht worden, maar ze laten wel toe om promotiemateriaal en ondersteuning te voorzien.
Volkswagen Bibliothek

Parkeerschijf
in het Grimm Zentrum
Tegenover die soberheid staat de exuberantie van de academische bibliotheken. Architectonische pareltjes die wedijveren om aandacht en als ze hier of daar al eens een paar miljoen te kort komen om het gebouw af te werken, is er altijd wel een automerk dat het gat wil dichtrijden in ruil voor wat naamsbekendheid. Er was niet meteen plaatsgebrek in de vijf verdiepingen rond een vide van de Volkswagen Bibliothek. Het Jakob und Wilhelm Grimm Zentrum, in wezen een gigantische leeszaal met boekenrekken er rond, is zo populair dat er met parkeerschijven gewerkt wordt voor wie zijn of haar werkplaats even wil verlaten. Het ontwerp is dan ook eerder impressionant dan efficiënt. De leeszaal is veel leegte, stoelen en tafels zijn er te kort. Absoluut hoogtepunt is ongetwijfeld het ‘brein’ dat Norman Foster neerplante als Philologische bibliothek. Een koepelconstructie met gefilterd licht. In al dat gepronk moet functionaliteit wel eens het onderspit delven. Akoestiek is in de meeste bibliotheken een probleem. Het Grimm Zentrum heeft te weinig zitplaatsen in de buurt van de boekenrekken, maar het beschikt dan weer wel over werkplekken voor moeders (en vaders?) met kleine kinderen. De bijhorende zak met speelgoed is aan te vragen bij de security, die in zowat alle academische bibliotheken over de ingang waakt.

Leeszaal van het Grimm Zentrum
Het is duidelijk. Berlijn investeert in kennis en onderwijs op hoog niveau. Dat bleek ook uit het bezoek aan het Institut für Bibliotheks- und Informationswissenschaft (IBI). Niet verrassend allicht, maar een tiental jaar geleden woedde in Berlijn de discussie of een bibliotheekopleiding nog wel nodig was in deze tijd. Het antwoord was een volmondig ‘ja’. De ambitie was meteen om van IBI de meest toonaangevende bibliotheekopleiding in Europa te maken. De opleiding werd het eerste Europese lid van de prestigieuze iSchools.

Het geld dat er is, wordt ingezet voor een niet aflatende bouw- en renovatiewoede. Unter den Linden krijgt een opknapbeurt, het oude koninklijk paleis wordt heropgebouwd, wetenschappelijke instellingen richten nieuwe kennistempels op. De openbare bibliotheken krijgen kruimels om te werken aan taalachterstand, digitale geletterdheid, integratie en gewoon leesplezier. Ze doen dat vooral met enthousiasme. In een stad als Berlijn mocht het wel iets meer zijn.

De VVBAD reisde van 18 t/m 21 juni naar Berlijn en bezocht daar een twaalftal bibliotheken. Voor deze kroniek maakte ik dankbaar gebruik van de verslagen van de deelnemers op www.vvbad.be/berlijn.
Deze tekst verscheen eerst in META 2014-8