maandag 22 oktober 2012

De weg naar het goud


De Open Access Week startte met een interessante en uitgebreide studiedag in de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten. De voormiddag begon met Ronkende verklaringen van de Europese Commissie en sloot af met de ondertekening (min of meer toch) van de Brussels Declaration on Open Acces door een federale, een Vlaamse en een Waalse minister. Dat laatste is een klein wonder tegenwoordig en maakte op zich de dag al tot een succes, ook al kunnen we ons afvragen of de tekst ooit meer zal zijn dan een mooie opening van de Open Access Week 2012 in België.

Het belangrijkste inzicht van de dag was voor mij echter van een andere orde. Ik meende het eerst niet goed begrepen te hebben en vroeg het tijdens de lunch (coq au vin, crème brulée ... 'koninklijk' was het wel) dan nog maar even na. En jawel hoor: open access is ongetwijfeld de weg naar het goud, althans de komende jaren nog even en toch voor de - hou u vast - wetenschappelijke uitgevers.

Even een stapje terug. Er heerst al enige tijd een tijdschriftencrisis in wetenschapsland. De prijzen van de wetenschappelijke tijdschriften stijgen veel sneller dan de inflatie en - vooral - dan de budgetten van de wetenschappelijke bibliotheken. Open access zou een oplossing bieden: wetenschappelijke informatie zou gratis beschikbaar worden voor iedereen. De groene weg leidt naar institutionele of thematische repositories waar onderzoekers hun publicaties deponeren na verschijnen (soms na een embargo van enige maanden). Daar zijn ze gratis te consulteren. De gouden weg leidt naar openaccesstijdschriften. De auteur betaalt voor het publiceren, de tijdschriften zelf zijn gratis beschikbaar.

Over die tijdschriften was wel wat te doen: de gevestigde tijdschriften hebben immers een reputatie die afstraalt op de wetenschapper die erin publiceert. Die reputatie is vastgelegd in een ranking en de openaccesstijdschriften hebben het, als 'groentjes' moeilijk om daarin een plaats te veroveren, zodat niemand daarin wil publiceren, zodat ze geen plaats veroveren in de ranking, zodat etc. Gelukkig is er daarvoor nu een oplossing: de hybride tijdschriften. Even eenvoudig als geniaal.

De wetenschappelijke uitgevers stellen hun gevestigde tijdschriften open voor openaccesspublicaties. De auteur betaalt een (aanzienlijke) som zodat zijn artikel vrij toegankelijk wordt voor iedereen. Nu blijft open access toch nog altijd een beperkt verschijnsel. Wetenschappelijke bibliotheken kunnen het zich niet veroorloven om de abonnementen op die hybride tijdschriften op te zeggen. De onderzoekers aan hun instellingen hebben immers ook die artikels nodig die niet in open access verschijnen. Waar de uitgever vroeger alleen abonnementsgeld ontving, heeft hij nu de auteurs zover gekregen dat zij ook betalen, terwijl de abonnementen gewoon blijven doorlopen. En aangezien open access opeens modieus is - de Europese Commissie vaardigde net een aanbeveling (pdf), een 'recommendation' uit, daarmee begon deze dag - komen er extra budgetten vrij om het publiceren in open access mogelijk te maken. Budgetten op zijn minst gedeeltelijk door de gevestigde uitgevers afgeroomd worden.

Ging open access de tijdschriftencrisis oplossen? De gouden weg blijkt alvast voor de uitgevers de weg naar het goud te zijn. Tijd om aandelen te kopen?