dinsdag 3 juli 2012

Het verleden van de toekomst

Op een bepaald moment heb je het allemaal al eens meegemaakt. Hoe dichter mijn pensioen nadert, hoe vaker dat gevoel me overvalt. Ik merk dat ik steeds vaker terugblik. Tijd dus stilaan om het over te laten aan een jongere generatie die de toekomst nog voor zich heeft. Toch ben ik gevraagd om te schrijven over de toekomst van de bibliotheek. Nog eens. 2040 is het perspectief deze keer. 'Daar heeft al eens iemand een boek over gemaakt', heb ik nog willen antwoorden, maar uiteindelijk was ik te ijdel om 'nee' te zeggen.

Het is ook wel gemakkelijk, als ik het probleem overdenk. De inleiding kan ik zo recupereren van eerder werk. In de toekomst kijken is nog altijd ofwel een visioen, zoals in dat boek, ofwel een doorgedreven analyse van het heden. In beide gevallen is het fictie. Of toch niet helemaal? De 'recombinant library services' waar Lorcan Dempsey het in 2002 al over had, gestage evolutie van de e-readers, de crisis van de jaren '10, waren ze niet allemaal in de grote lijnen te voorzien?

Wilden we het wel zien? Ik kan me niet herinneren dat iemand in 2010 voorspelde dat de financiële crisis in de tweede helft van dat decennium versterkt zou worden door de grondstoffencrisis, met als resultaat de grootste depressie van de Europese economie sinds mensenheugenis. Besparingen alom. Een sociaal bloedbad was niet te vermijden. Achteraf bekeken heeft de crisis een heilzame werking gehad, maar op het moment zelf was het voor veel mensen doffe ellende.

Op zoek naar achtergrondinformatie voor mijn artikel trek ik naar het Marktplein op Facebook. Ik 'loop' er binnen bij de bibliotheek en chat even met de bibliotheekmedewerker van dienst. Hij verwijst me door naar enkele overheidssites met statistieken en prognoses en raadt me een wetenschappelijke bron aan die ik alleen ter plaatse kan raadplegen. Sinds de wetenschappelijke informatievoorziening vanuit Århus geregeld wordt, bieden ook de openbare bibliotheken toegang, maar alleen in de eigen gebouwen.

Århus. Zoals altijd, nam de EU de juiste beslissingen maar op een moment dat het echt niet anders meer kon. In 2000 al wilde Europa de meest concurrentiële en dynamische kenniseconomie in de wereld worden. Van die Lissabonstrategie is niet veel in huis gekomen. Pas in volle crisis, werden de akkoorden van Århus gesloten. De strategie achter de akkoorden was duidelijk: de Århuslanden kozen resoluut voor duurzaamheid en kennisdeling. Kennis is de enige grondstof waarover Europa in ruime mate beschikt. De acute grondstoffencrisis maakte duurzaamheid opeens een absolute noodzaak.

Voor de bibliotheeksector had Århus verregaande gevolgen. In alle aangesloten landen werd open access de verplichte publicatiewijze voor wetenschappers en onderzoekers. Het verzet van de wetenschappelijke uitgevers tegen de maatregel was beperkt. De meeste verkeerden in grote moeilijkheden omdat de universiteiten drastisch moesten besparen. Toegang tot wetenschappelijke informatie was voor vele kleinere instellingen bijzonder problematisch geworden. Vreemd genoeg had juist Elsevier de bui zien hangen. Het bedrijf maakte een spectaculaire reconversie door en ontpopte zich tot een belangrijke openaccessuitgever. Het bouwde een zoekomgeving voor openaccesspublicaties en wetenschappelijke datasets die toonaangevend werd. De omzet slonk wel tot een fractie van wat die vroeger was.

Vanuit het virtuele filiaal op Facebook reserveer ik een werkplek in de centrale bib. Ik heb geluk, de wachttijd bedraagt maar tien dagen. De werkplekken zijn populair en vaak moet je drie weken of langer op voorhand reserveren. Ik log nog even in op 'mijn bibliotheek' en overloop de aanbevelingen, de lectuur die ik als interessant gemarkeerd had, mijn nota’s bij wat ik gelezen heb. Ik merk dat er toch nog een paar papieren boeken bij zijn die ik nodig heb. Ik laat ze klaarleggen in het servicepunt hier vlakbij.

De Århuslanden legden de productie van papieren boeken en tijdschriften aan banden. Er kwamen productiequota. De btw op papieren informatiedragers werd verhoogd tot het tarief voor luxeproducten, dat op elektronische informatiedragers verlaagd. Op die manier konden ze geleidelijk besparen op energie en grondstoffen. De maatregel was niet onbesproken. Drukkerijen en grafische industrie argumenteerden dat de toestellen die iedereen nu absoluut nodig had, meer energie en grondstoffen vereisten. De impact op productie en distributie was enorm en in het begin leken de maatregelen de crisis alleen maar te verergeren. Ze vereisten ook sociale maatregelen, want zelfs in 2015 had nog niet iedereen toegang tot het internet. Met een resultaatsgericht actieplan moesten scholen en bibliotheken de digitale kloof definitief dichten. De deadline is inmiddels verstreken, de klus – zoals te verwachten - nog altijd niet definitief geklaard.

Als ik de dag nadien naar het onbemande servicepunt loop, passeer ik de pop-upbibliotheek. De modules zijn netjes uitgestald op het plein. Er staat veel volk te bladeren in de boeken. Sinds papier meer en meer een luxeproduct wordt, winnen de 'oude' boeken aan aantrekkingskracht. Voor de bibliotheekmedewerkers is het een gedroomde aanleiding om mensen te wijzen op het elektronische aanbod van de bib, op de workshops en de cursussen en zelfs om ter plekke met hen op zoek te gaan naar informatie. Want dit verplaatsbare filiaal biedt uiteraard toegang tot het hele aanbod.

In het servicepunt haal ik mijn gereserveerde boeken af. Ik grasduin er in het aanbod aan e-books. Århus regelde, eindelijk, een leenrecht voor e-books, maar met strikte beperkingen. Binnen de gebouwen van de bib kan je het hele aanbod raadplegen, maar je kan maar een beperkt aantal boeken lenen per maand. Het komt er dus op aan om een goede selectie te maken. Ik haal een tas koffie uit de automaat en zoek een van de laatste vrije zitplaatsen op. Terwijl ik me installeer, bedenk ik dat ik meer aan de voorbije tijd heb lopen denken dan aan de toekomst. Het wordt toch echt wel tijd om pensioen te gaan en het over te laten aan een nieuwe generatie.