maandag 9 januari 2012

Bibliotheken in Nederland 2 - Concepten


Van Amsterdam naar Haarlem, van groot naar klein. Geen superlatieven deze keer, maar wel een goed doordacht experiment. En de aanleiding voor een stevige discussie.

De doelstellingen voor de stationsbibliotheek in Haarlem waren helder: binnen het jaar 1000 leden werven, hoofdzakelijk volwassen mannen die nog geen lid zijn van de openbare bibliotheek in Haarlem. Na vier maanden telde de bib op perron 4 vijfhonderd leden. Goedkoop is het nochtans niet, toch niet naar Vlaamse normen: 30 euro per persoon per jaar. Voor 'een tientje' extra krijg je er een lidmaatschap van de openbare bibliotheek van Haarlem bij - of omgekeerd. Wie het bedrag te hoog vindt, kan ook betalen per uitlening: 2,50 euro per boek kost het dan.

De bib is ingericht volgens het retailconcept. Er is een koffiehoek, een zithoek met tijdschriften, een zelfuitleenbalie met RFID. De boeken liggen in stapels op tafels of staan frontaal in rekken met overzichtelijke rubrieken. Het rek met de graphic novels springt in het oog: de collectie is gekozen in functie van de doelstelling. Het geheel ademt de sfeer van een moderne boekhandel. De top-60 maakt nog 35% uit van de 'omzet'. De boekhandels uit de omgeving juichen het initiatief toe en willen graag samenwerken.

Hoewel de stationsbibliotheek uitgebaat wordt door de bibliotheek van Haarlem, blijft de relatie tussen beide onduidelijk. Een gecombineerd lidmaatschap is mogelijk, maar moet niet. Elke bib heeft zijn eigen bibliotheeksysteem, zodat de rijkdom van de Haarlemse collectie moeilijk uitgespeeld kan worden in het station.

Marketing is een specialiteit van ProBiblio, de organisatie die het concept van de stationsbibliotheek bedacht, zoveel is duidelijk. De stationsbibliotheek is een pilootproject en de bedoeling is om te komen tot een netwerk van dergelijke bibliotheken, gericht op de treinreizigers. Het gaat uiteindelijk om een groep (potentiële) gebruikers die relatief veel leest. Hoe realistisch dat netwerk is, blijft vaag. ProBiblio heeft een aanbod van de Nederlandse Spoorwegen voor een bibliotheek in een ander station afgewezen omdat er te weinig potentie in het project zat. Andere concrete voorstellen lijken er momenteel niet te zijn.

De jongeren in onze groep vinden het een fantastisch model. Zelf blijf ik met veel vragen zitten. Vooral de doelstelling baart me zorgen. Zoals wij het verhaal te horen krijgen, gaat dit over het winnen van leden voor een organisatie en het realiseren van zoveel mogelijk uitleningen. Over maatschappelijke doelstellingen werd met geen woord gerept: geen ontmoetingsplek, geen informatiebemiddeling, geen leesbevordering, geen smaakontwikkeling. Is dat alles? Allicht ben ik ouderwets als ik voorstel dat een gelijkaardig effect bereikt kan worden met een minder actuele collectie: geen boeken uit de top-60, maar werk dat commercieel minder evident is. Mensen ertoe aanzetten om nieuwe (of moet ik zeggen 'oude'?) dingen te ontdekken.

Zelf kan ik de discussie niet los zien van die rond de leenvergoeding. De dag voor we vertrokken, heb ik in een debat nog het onderscheid benadrukt tussen het Nederlandse en het Vlaamse bibliotheekwezen. In Vlaanderen hebben we een duidelijke maatschappelijke opdracht. Bij ons zijn bibliotheken overheidsdiensten die werken aan cultuurspreiding, cultuurparticipatie en informatiebemiddeling. In Nederland zijn het zelfstandige, gesubsidieerde organisaties die hun werking verantwoorden aan de hand van ledenaantallen en uitleencijfers. De stationsbibliotheek in Haarlem nodigt ertoe uit om het debat zo scherp te stellen. Neem de proef op de som: loop er binnen en stel u de vraag: wat is de doelstelling van deze bib?Als morgen een grote boekhandelsketen start met een verhuurdienst van boeken, dan zal die er uitzien zoals de bib op perron 4 in Haarlem CS.

Nog erger: het concept is verouderd nog voor het goed en wel van de grond gekomen is. Want, zoals één van de medereizigers zich afvroeg: wat met e-books? Als er nu één groep is die snel overschakelt op tablets en e-readers, dan zijn het wel de treinreizigers. Maar daar was nog niet over nagedacht.

Weer thuis lees ik bij Tenaanval, die net bibliotheken in Londen bezocht heeft en onder de indruk is van hun dynamiek:
"Het succes van al die organisaties zat hem volgens mij niet alleen in hun zelfverzekerdheid maar ook in hun eigenheid: niks formules maar een duidelijk eigen gezicht, een eigen stijl. Niet altijd even flitsend (integendeel zelfs) maar wel heel eigen en heel herkenbaar. Authentiek ook vooral. Ze laten zich niet gek maken door de waan van de dag maar ze houden vast aan hun eigen principes en hun eigen uitgangspunten. (...) Ze hebben een heel eigen verhaal, geen slappe imitatie of vage kopie van andermans formule,  maar ze staan voor wat zij belangrijk vinden en ze hebben lol in wat ze doen. Dat stralen ze uit en dat brengen ze over. Dat werkt dus en dat was mooi om te zien."
En wat later citeert Tenaanval Richard Watson, die eerder het uitstervan van de bib in 2019 situeerde, maar recent zijn mening herzag:
"In a world cluttered with too much instant opinion and we need good librarians more than ever. Not just to find a popular book, but to recommend an obscure or original one."
Is dat ons streefdoel? Zowel in de Vlaamse overheidsdiensten als in de Nederlandse conceptbibliotheken?